ਅਮਰੀਕਾ–ਈਰਾਨ ਜੰਗ: ਕੀ ਟਰੰਪ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ? 

ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਬਦਲ ਰਹੀ ਤਸਵੀਰ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੀਚਰ
ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜੰਗ ਹੁਣ ਉਸ ਮੋੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟੀਚੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਿਵੋਲੂਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ (IRGC) ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਤੇਹਰਾਨ 'ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ "ਰਜੀਮ ਚੇਂਜ" ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਣਕਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਕ ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।
ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜੰਗਬੰਦੀ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਮੁੜ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੀ ਟਰੰਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ?
ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ "ਹਾਂ" ਜਾਂ "ਨਹੀਂ" ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਕਈ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ, ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਢਾਂਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਕਈ ਸੈਨਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈਆਂ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਈਰਾਨ ਨਾ ਤਾਂ ਝੁਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਡਿੱਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੇ ਖਾੜੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਕੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਜੰਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਗਿਆ?
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਸੀ।
ਹੁਣ ਚਰਚਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਹੈ:
ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਅੱਡੇ।
ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ।
ਤੇਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਊਰਜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ।
ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ।
ਜੰਗ ਕਿੰਨੀ ਲੰਬੀ ਚੱਲੇਗੀ।
ਅਰਥਾਤ ਜੰਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਈਰਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰਾ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ
ਤਾਜ਼ਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਲਗਾਤਾਰ ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਢਾਂਚਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਈਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅਮਰੀਕੀ ਹਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰੀ ਜੰਗ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ
ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਚਾਰੇ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਟਰੰਪ ਲਈ ਇਹ ਸਿਆਸੀ ਜੋਖਮ ਹੈ?
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਅਸਰ ਟਰੰਪ 'ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜੰਗ ਲੰਬੀ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਈਰਾਨ ਵੀ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ?
ਜਵਾਬ ਹੈ—ਹਾਂ।
ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਸੈਨਿਕ ਹਮਲੇ, ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੇ ਈਰਾਨ 'ਤੇ ਵੀ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁਝ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ:
ਸੀਮਤ ਜੰਗ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਂ ਜੰਗਬੰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਖਾੜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਚਾਰਾ ਹੋਰ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਤੀਜਾ
ਅਮਰੀਕਾ–ਈਰਾਨ ਜੰਗ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਵਿਸ਼ਵ ਊਰਜਾ ਸਪਲਾਈ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੰਕਟ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਟਰੰਪ ਨੇ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਟੀਚੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਣਾ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਈਰਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਵਾਬੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ—ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ। ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।