ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨੇ ਫਿੱਕੀ ਪਾਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ
– ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਘਰ, ਸੁੰਨੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਦਲਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਤਸਵੀਰ
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ, ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਘਰਾਂ ਅੱਗੇ ਬੈਠੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹੀ ਪਿੰਡ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰੌਣਕ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਠੀਆਂ ਤਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤਾਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 13.34 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲੇ ਸਾਲ 2016 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤੇਜ਼ ਵਾਧੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਵਾਸ ਨੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਤਾਂ ਸੁਧਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਜਾਣ, ਦਵਾਈ ਦਿਵਾਉਣ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਰਲੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੈਸੇ ਭਾਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧੀ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਦਰਦ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੁੰਨੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਲੇ, ਤਿਉਹਾਰ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮਿਲਣਾ-ਜੁਲਣਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹਰ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੀ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧੰਦੇ ਵੀ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਅਸਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ।
ਅਧਿਐਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਇਟਲੀ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕੱਲੇਪਨ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ, ਉਦਯੋਗ, ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੇ।
ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਸੁੰਨੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਸ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੋਠੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।